Balkan Antantı ve Sadabat Paktı Hangisini Gerçekleştirmek İçin Yapılmıştır?
Balkanlar, hem tarihi hem de coğrafi açıdan hep ilginç bir bölge olmuştur. Kültürel çeşitliliği, birbirine yakın fakat farklı bakış açılarına sahip toplumlarıyla, çok sayıda önemli uluslararası anlaşmaya ev sahipliği yapmıştır. Eğer bu anlaşmaları tarihsel bir bağlamda incelemeye başlarsak, iki önemli antlaşma öne çıkar: Balkan Antantı ve Sadabat Paktı. Peki, bu iki anlaşma neyi gerçekleştirmek için yapılmıştır? Bu yazıda, hem yerel hem de küresel açıdan bu iki antlaşmayı ele alacağım.
Balkan Antantı: Bölgesel Güvenlik Arayışı
Balkan Antantı, 1934 yılında Türkiye, Yugoslavya, Yunanistan, Romanya ve Bulgaristan arasında imzalanmıştı. Amaç, özellikle Balkanlar’daki bölgesel istikrarı sağlamaktı. Birinci Dünya Savaşı’nın yaralarını henüz tam anlamıyla saramayan Balkanlar, politik açıdan oldukça kırılgan bir bölgeydi. Uluslararası ortamda ise, Sovyetler Birliği’nin yükselişi ve Avrupa’da Nazi Almanyası’nın etkisi, ülkeleri hem yerel hem de küresel düzeyde güvenlik arayışına itmişti.
Balkanlar, savaşlardan bunalmış, birbirine benzer kültürel yapılarla dolu bir coğrafyaydı ama aynı zamanda çok da hassas bir dengedeydi. Yugoslavya, Türkiye, Yunanistan gibi ülkeler, sınırların ötesinde yaşanan sorunların kendi güvenliklerini tehdit etmesine karşı birleşmek istediler. Bu antant, temelde, bölgedeki olası dış müdahalelere karşı ortak savunma yapma amacını taşıyordu. Bu anlamda, Balkan Antantı sadece bir güvenlik işbirliği anlaşması değil, aynı zamanda bölgedeki ülkelerin birbirlerine karşı güvenini pekiştirme yoluydu.
Sadabat Paktı: Bölgesel İşbirliğinde Yeni Bir Dönem
Balkan Antantı’nın başarısından sonra, 1937’de Türkiye, İran, Irak, Suriye ve Mısır arasında imzalanan Sadabat Paktı da benzer bir amacı taşır. Ancak, bu kez biraz daha geniş bir perspektiften bakmalıyız. Sadabat Paktı, Türkiye’nin Orta Doğu’daki güvenlik politikalarını pekiştirmeyi ve bölgesel istikrarı sağlamayı hedefliyordu.
Sadabat Paktı, esasen İngiltere’nin Orta Doğu’daki etkisini sınırlamak ve bölgesel güvenliği artırmak amacıyla imzalanmış bir anlaşmaydı. Aynı zamanda Türkiye’nin, Mısır ve Irak gibi komşularıyla olan ilişkilerini pekiştirmeyi amaçlıyordu. Pakt, hem yerel düzeyde barışı sağlamayı hem de küresel düzeyde, Orta Doğu’daki güç dengelerini etkileyen bir adım atmayı hedefliyordu. Ancak, her ne kadar bu anlaşma iyi niyetle yapılmış olsa da, dünya genelindeki büyük değişimlerin etkisiyle uzun vadeli bir başarı sağlanamamıştır.
Küresel ve Yerel Perspektifte Farklı Anlamlar
Balkan Antantı ve Sadabat Paktı, her ne kadar bölgesel güvenliği sağlamayı amaçlayan anlaşmalar olsa da, yerel ve küresel düzeyde farklı anlamlar taşımaktadır. Balkan Antantı’na baktığımızda, özellikle Avrupa’daki dengelerin şekillenmesi bakımından önemli bir yer tutar. Balkanlar, hem Osmanlı İmparatorluğu’nun mirası hem de Avrupa’daki denge oyunlarının bir parçası olarak, pek çok büyük devletin dikkatini çeker. Bu anlamda, Balkan Antantı sadece bölgesel değil, aynı zamanda Avrupa’daki güç mücadelesi açısından da çok önemli bir anlaşmadır.
Sadabat Paktı ise, daha çok Orta Doğu’nun güç dengelerini etkileyen bir antlaşma olarak değerlendirilmelidir. Türkiye, İran, Irak, Suriye ve Mısır gibi ülkeler, birbirlerinden çok farklı kültürel ve politik yapılar taşıyorlardı. Ancak bu pakt, bu farklılıkları bir kenara bırakıp, bölgesel istikrarı sağlama adına bir işbirliği zemini yaratmayı amaçlıyordu. Aynı zamanda, İngiltere’nin etkisinin azaltılması amacı da önemli bir hedefti. Küresel anlamda, bu anlaşma, daha çok İngiltere ve Sovyetler Birliği gibi büyük güçlerin bölgedeki etkisini sınırlamaya yönelikti.
Günümüzde Balkan Antantı ve Sadabat Paktı
Bugün, Balkan Antantı ve Sadabat Paktı, tarihsel olarak önemli anlaşmalar olsa da, ne yazık ki uzun vadede bölgesel barışa kalıcı bir çözüm getirememiştir. Özellikle Sadabat Paktı’nın dağılması ve Balkan Antantı’nın zamanla geçerliliğini yitirmesi, bölgedeki ulusal çıkarların zamanla daha ön plana çıkmasına neden olmuştur. Bugün, hem Balkanlar’da hem de Orta Doğu’da hala sınırları belirleyen, bölgesel ve küresel güç mücadelesi büyük bir rol oynamaktadır.
Mesela, Balkanlar’da hâlâ etnik ve dini çatışmalar devam ediyor. Kosova’nın bağımsızlık ilanı, Sırbistan ile Arnavutluk arasındaki gerilimler, bu bölgenin geçmişteki anlaşmalarla ne kadar değişken bir yapıya sahip olduğunu gösteriyor. Sadabat Paktı ise, Orta Doğu’da bir birlik oluşturma amacını güderken, yerini soğuk savaş dönemi politikaları ve Fars Körfezi’nde yeni denge oyunlarına bırakmıştır. Bugün, bölgedeki güçler hala birbirinden bağımsız ama aynı zamanda birbirine bağlı bir şekilde hareket ediyor.
Sonuç: Hedefe Ulaşan Mı, Ulaşamayan Mı?
Balkan Antantı ve Sadabat Paktı, her iki antlaşma da bölgesel güvenliği sağlamayı hedefliyordu. Ancak, küresel politikaların ve yerel dinamiklerin etkisiyle bu hedeflere ulaşmak kolay olmamıştır. Hem Balkanlar’da hem de Orta Doğu’da, büyük güçlerin etkileşimi ve bölgesel çıkarlar, bu anlaşmaların başarısını sınırlandırmıştır.
Bugün, bu iki anlaşmayı incelediğimizde, aslında şunu kabul etmek gerekiyor: Balkan Antantı ve Sadabat Paktı, idealist bir yaklaşım sergilese de, gerçek dünyadaki güç dengeleri ve politik çıkarlar, uluslararası ilişkilerin çok daha karmaşık olduğunu gösteriyor.